مقدمه
«اقتصاد دانشبنیان» طی سالهای اخیر به کلیدواژهای محوری در مسیر توسعه کشور تبدیل شده است. مقام معظم رهبری نیز همواره بر تحقق این هدف و شکوفایی شرکتهای دانشبنیان تأکید داشتهاند. بیتردید، احیای صنعت کشور در گرو رشد این شرکتها در حوزههای مختلف فناوری است.
اگرچه ورود فناوری به صنایع ایران سابقه چندان طولانی ندارد، اما شتاب پیشرفت در برخی حوزهها چشمگیر بوده است. در این گزارش، جایگاه و نقش فناوریهای نانو، بایو، سلول بنیادی، حملونقل پیشرفته، گیاهان دارویی و علوم شناختی در اقتصاد کشور را با مسئولان ستادهای مربوطه بررسی کردهایم.
فناوری نانو: تولید ثروت و تأثیرگذاری اقتصادی
دکتر علیمحمد سلطانی، مدیر گروه سیاستگذاری ستاد توسعه فناوری نانو، هدف اصلی این ستاد را تولید ثروت از فناوری نانو همراه با بهبود کیفیت زندگی مردم عنوان کرد.
اهداف سند توسعه فناوری نانو (افق ۱۴۱۰):
- کسب جایگاه مناسب جهانی در علم و فناوری نانو
- توسعه فناوریهای نوین با اثرگذاری اقتصادی بالا
- ارتقای صنایع موجود با بهرهگیری از نانو
- صادرات پایدار به بازارهای منطقهای و جهانی
آمار کلیدی:
| شاخص | مقدار |
|---|---|
| تعداد محصولات نانو در بازار | ۷۱۱ محصول |
| تعداد شرکتهای فعال | ۲۶۳ شرکت |
| فروش سال ۹۸ | ۴,۴۵۰ میلیارد تومان |
| رشد نسبت به سال ۹۷ | ۷۵ درصد |
| سهم صادرات | ۶ درصد |
| کشورهای مقصد صادرات | ۴۱ کشور |
نکته مهم: بالاترین صادرات با ۱۰.۶ میلیون دلار در حوزه صنایع ساختمانی ثبت شده است.
حوزههای تمرکز ستاد نانو:
۱. انرژی ۲. ساختوساز ۳. آب و محیطزیست ۴. سلامت و بهداشت ۵. کشاورزی
زیستفناوری: رقیب جدی نفت در اقتصاد
دکتر علیرضا خاکدامن، مدیر نظارت بر پروژههای زیستفناوری معاونت علمی، معتقد است فاصله ایران با کشورهای پیشرو در این حوزه نوظهور بسیار کم است.
چشمانداز جهانی:
- ارزش بازار جهانی زیستفناوری تا ۲۰۲۵: ۱۱۰ میلیارد دلار
- پیشبینی: تا ۵ سال آینده، هیچ محصول کشاورزی بدون زیستفناوری تولید نخواهد شد
جایگاه ایران:
- سهم فعلی از بازار جهانی: ۰.۷ درصد (معادل ۴ تا ۸ میلیارد دلار)
- هدفگذاری: کسب ۳ درصد بازار جهانی (معادل ۳۱ میلیارد دلار)
- رتبه در آسیا: جزو ۵ کشور برتر (پس از ژاپن، چین، هند و کره)
- رتبه جهانی در تنوع محصولات: جزو ۱۵ کشور اول
آمار شرکتها:
- تعداد شرکتهای دانشبنیان فعال: ۸۵۰ شرکت
- سهم از صادرات دانشبنیانها: نزدیک به ۵۰ درصد
- سهم داروهای نوترکیب از صادرات دارویی: ۷۰ درصد
چشمانداز: در دهه پیشرو، بیوتکنولوژی میتواند نقش کنونی نفت در اقتصاد را برعهده بگیرد.
سلول بنیادی: از آزمایشگاه تا بازار
دکتر امیرعلی حمیدیه، دبیر ستاد توسعه فناوریهای سلول بنیادی، از شکلگیری کریدور بازار در این حوزه خبر داد.
دستاوردها:
- تعداد شرکتهای دانشبنیان: ۱۵۰ شرکت
- رتبه جهانی در تولید علم: سیزدهم
- جایگاه منطقهای: صدر کشورهای اسلامی، خاورمیانه و شرق مدیترانه
- فروش سال ۹۸: بیش از ۱۷ هزار میلیارد ریال
حوزههای فعالیت:
- سلول و فرآوردههای سلولی
- مهندسی بافت
- ژندرمانی
حملونقل هوشمند: همپای کشورهای پیشرفته
شهاب خدامرادی، مسئول هوشمندسازی ستاد حملونقل پیشرفته، از حرکت همپای ایران با کشورهای توسعهیافته خبر داد.
وضعیت فعلی:
- تعداد شرکتهای فعال: بیش از ۲۰۰ شرکت
- تعداد محصولات دانشبنیان: بیش از ۵۰ نوع
- رتبه جهانی: ۳۰
- رتبه منطقهای: دوم (پس از امارات و ترکیه)
مزیت: بخش عمده خدمات به صورت نرمافزاری ارائه میشود و بهراحتی قابل صادرات است.
گیاهان دارویی: طلای سبز ایران
دکتر محمدحسن عصاره، دبیر ستاد گیاهان دارویی، از نقش انکارناپذیر این حوزه در اشتغال و ارزش افزوده سخن گفت.
رشد چشمگیر:
| شاخص | سال ۱۳۸۷ | سال ۱۳۹۸ |
|---|---|---|
| فرآوردههای گیاهی مجوزدار | کمتر از ۴۰۰ | بیش از ۳,۸۰۰ |
| فرآوردههای سنتی مجوزدار | - | بیش از ۸۰۰ |
آمار اقتصادی:
- صادرات گیاهان دارویی (۱۳۹۸): ۵۷۰ میلیون دلار
- صادرات داروها و فرآوردههای گیاهی: ۱۰۰ میلیون دلار سالانه
- بازار جهانی محصولات گیاهی: ۱۲۴ میلیارد دلار
فرصت: سهم ناچیز ایران (۵۷۰ میلیون از ۱۲۴ میلیارد دلار) نشاندهنده ظرفیت بالای رشد است.
علوم شناختی: ضرورت جبران عقبماندگی
دکتر علی نصرت، عضو ارشد ستاد علوم شناختی، بر ضرورت تسریع فعالیتها در این حوزه تأکید کرد.
راهبرد ستاد در سال ۱۳۹۹:
- جذب همکاری شرکتهای دانشبنیان
- ارائه حمایتهای فنی، علمی و مالی
- حمایت از دانشگاهها و مؤسسات علمی برتر
نکته: اگرچه ورود به این حوزه دیرتر صورت گرفته، اما کاربردهای گسترده آن در هوش مصنوعی، تسریع فعالیتها را ضروری کرده است.
جمعبندی
فناوریهای نوظهور در مسیر تأثیرگذاری جدی بر اقتصاد ایران قرار گرفتهاند. از فناوری نانو با رشد ۷۵ درصدی فروش تا زیستفناوری که میتواند جایگزین نفت شود، همگی نشاندهنده پتانسیل بالای اقتصاد دانشبنیان در کشور است.